การจด อย. อาหาร คือการขออนุญาตจากสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เพื่อให้สามารถผลิตและจำหน่ายอาหารได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย ผู้ประกอบการต้องเตรียมเอกสารบริษัท ทดสอบคุณภาพ และยื่นผ่านระบบ E-submission
บทความนี้เป็นคู่มือสำหรับผู้ประกอบการมือใหม่ อธิบายตั้งแต่ “จด อย. อาหาร คืออะไร” ทำไมต้องจด อาหารแบบไหนต้องจด ขั้นตอน เอกสาร และค่าใช้จ่าย เพื่อใช้เป็นแนวทางเริ่มต้นจด อย. ได้อย่างถูกต้อง
จด อย. อาหาร คืออะไร? ทำไมต้องจด?
จด อย. อาหาร คือการขอเลขทะเบียนผลิตภัณฑ์อาหารกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ก่อนนำสินค้าออกจำหน่ายในประเทศไทย เลขที่ได้เรียกว่า “เลขสารบบอาหาร” หรือเรียกสั้น ๆ ว่า “เลข อย.” ต้องแสดงบนฉลากผลิตภัณฑ์ทุกชิ้น เพื่อยืนยันว่าสินค้านั้นผ่านการตรวจสอบจาก อย. แล้ว
ทำไมต้องจด อย. อาหาร?
การจด อย. อาหารเป็นข้อบังคับตามกฎหมาย ผู้ประกอบการที่ผลิตหรือนำเข้าอาหาร เพื่อจำหน่ายในไทยต้องผ่านการตรวจสอบจาก อย. ก่อนเสมอ เหตุผลหลักมี 3 ข้อ คือ
- คุ้มครองผู้บริโภค อย. ตรวจสอบว่าผลิตภัณฑ์ปลอดภัย ไม่มีสารปนเปื้อนเกินมาตรฐาน และข้อมูลบนฉลากถูกต้อง
- สร้างความน่าเชื่อถือให้แบรนด์ เลข อย. บนฉลากเป็นสัญญาณว่าผลิตภัณฑ์ผ่านการตรวจสอบมาตรฐาน ทำให้ผู้บริโภคไว้วางใจและมั่นใจในการซื้อ
- ข้อบังคับทางกฎหมาย การจำหน่ายอาหารโดยไม่มีเลข อย. มีโทษทั้งจำคุกและปรับตาม พ.ร.บ. อาหาร
ถ้าไม่จด อย. อาหาร?
ผู้ประกอบการที่จำหน่ายอาหาร โดยไม่ได้รับอนุญาตจาก อย. มีโทษตาม พ.ร.บ. อาหาร พ.ศ. 2522 ดังนี้
- ปรับสูงสุด 30,000 บาท
- จำคุกไม่เกิน 3 ปี
- ในบางกรณีอาจถูกเพิกถอนใบอนุญาตประกอบกิจการ
- สินค้าที่จำหน่ายอยู่ในตลาดอาจถูกเรียกคืนทั้งหมด
จุดสำคัญ:
สำหรับผู้ประกอบการที่กำลังจะจดอาหารเสริม (ผลิตภัณฑ์เสริมอาหาร) ขั้นตอนและเอกสารต่างจากอาหารทั่วไปมาก ใช้ระบบขึ้นทะเบียนเฉพาะที่ซับซ้อนกว่า อ่านรายละเอียดเฉพาะของอาหารเสริมได้ที่ จด อย อาหารเสริม ทำอย่างไร? คู่มือขั้นตอนสำหรับผู้ประกอบการใหม่
อาหารแบบไหนต้องจด อย.?
อย. แบ่งอาหารในไทยตามความเสี่ยงเป็น 4 กลุ่มหลัก การรู้ว่าผลิตภัณฑ์อยู่กลุ่มใดเป็นขั้นตอนสำคัญ เพราะมีระบบจดทะเบียน เอกสาร และค่าใช้จ่ายต่างกัน โดยแบ่งออกดังนี้
1. อาหารควบคุมเฉพาะ
อาหารกลุ่มนี้ อย. ควบคุมเข้มงวด ต้องขอเลขสารบบอาหาร (ขึ้นทะเบียน) ก่อนผลิต ตัวอย่าง เช่น นมและผลิตภัณฑ์นม น้ำดื่ม น้ำแร่ น้ำผลไม้ ไอศกรีม วัตถุเจือปนอาหาร และอาหารสำหรับทารก เด็กเล็ก กลุ่มนี้ใช้งบ รวมถึงเวลามากที่สุด เพราะต้องตรวจสอบสถานที่ผลิต และทดสอบความปลอดภัยหลายด้าน เช่น เชื้อโรค สารปนเปื้อน และสารเคมี
2. อาหารกำหนดคุณภาพหรือมาตรฐาน
ต้องเป็นไปตามมาตรฐานคุณภาพที่ อย. กำหนด ตัวอย่าง เช่น น้ำส้มสายชู ซอสในภาชนะปิดสนิท ชา กาแฟ ครีมเทียม ขนมปังกึ่งสำเร็จรูป และข้าวเสริมวิตามิน กลุ่มนี้ใช้ระบบขึ้นทะเบียนเช่นกันแต่เกณฑ์น้อยกว่ากลุ่มควบคุมเฉพาะ
3. อาหารที่ต้องมีฉลาก
อาหารทั่วไปที่บรรจุในภาชนะปิดสนิทพร้อมจำหน่าย ตัวอย่าง เช่น ขนมขบเคี้ยว ลูกอม หมากฝรั่ง เครื่องดื่มที่ไม่อยู่ในกลุ่มควบคุมเฉพาะ ใช้ระบบจดแจ้งซึ่งเร็วและใช้เอกสารน้อยกว่า
4. อาหารทั่วไป
อาหารแปรรูปที่ไม่อยู่ในกลุ่ม 1-3 ใช้ระบบจดแจ้ง ซึ่งง่ายและรวดเร็วที่สุด ตัวอย่าง เช่น อาหารสด อาหารแช่เย็น อาหารแช่แข็งบางประเภท
ขั้นตอนการจด อย. อาหาร 5 ขั้น สำหรับมือใหม่
ขั้นตอนการจด อย. อาหารมี 5 ขั้นตอนหลัก ตั้งแต่เตรียมเอกสารจนได้รับเลขสารบบอาหาร การเข้าใจภาพรวมตั้งแต่ต้นช่วยให้วางแผนเวลาและงบประมาณได้แม่นยำ และลดปัญหาระหว่างดำเนินการ โดยมีรายละเอียดขั้นตอนดังนี้
ขั้นที่ 1: ประเมินประเภทอาหาร
ตรวจสอบว่าผลิตภัณฑ์ของคุณอยู่ในกลุ่มควบคุมเฉพาะ กำหนดคุณภาพ ฉลาก หรืออาหารทั่วไป ขั้นนี้สำคัญที่สุดเพราะจะกำหนดขั้นตอนและเอกสารทั้งหมด ถ้าไม่แน่ใจ ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนเริ่ม เพื่อไม่ต้องเริ่มต้นใหม่ภายหลัง
ขั้นที่ 2: การเตรียมความพร้อมสถานที่ผลิตอาหารก่อนการขออนุญาต
การผลิตอาหารจะต้องมีการจัดการสถานที่ผลิตอาหาร และกระบวนการผลิตให้มีความเหมาะสม เพื่อให้อาหารที่ผลิตมีความสะอาด ปลอดภัย และเกิดความมั่นใจได้ว่าผลิตภัณฑ์อาหารมีคุณภาพและมาตรฐาน โดยสถานที่ผลิตอาหารทั้งที่เข้าข่ายและไม่เข้าข่ายโรงงาน
ขั้นที่ 3: ทดสอบความปลอดภัยที่ห้องแล็บ
ส่งตัวอย่างสินค้าไปตรวจสอบที่ห้องปฏิบัติการที่ได้รับการรับรอง เพื่อยืนยันความปลอดภัยของอาหาร โดยรายการทดสอบและค่าใช้จ่ายจะขึ้นอยู่กับประเภทสินค้า ซึ่งอาหารควบคุมเฉพาะมักมีข้อกำหนดการทดสอบที่เข้มงวดกว่า
ขั้นที่ 4: เตรียมเอกสารและออกแบบฉลาก
รวบรวมเอกสารบริษัท เอกสารผลิตภัณฑ์ และเอกสารทางเทคนิคให้ครบ พร้อมออกแบบฉลากภาษาไทยตามมาตรฐาน อย. ที่มีข้อมูลครบ เช่น ชื่อผลิตภัณฑ์ ส่วนประกอบ น้ำหนัก/ปริมาตรสุทธิ ผู้ผลิต/นำเข้า วันผลิต/วันหมดอายุ รวมถึงข้อมูลสำคัญอื่น ๆ ที่กฎหมายกำหนด
ขั้นที่ 5: ยื่นผ่านระบบ E-submission
ยื่นเอกสารทั้งหมดผ่านระบบออนไลน์ของ อย. ที่ privus.fda.moph.go.th พร้อมชำระค่าธรรมเนียม รอผลการพิจารณา เมื่อ อย. อนุมัติ จะได้รับเลขสารบบอาหารผ่านระบบ จากนั้นจึงสามารถผลิตฉลากจริงและจำหน่ายสินค้าได้อย่างถูกต้อง
Tips:
สำหรับผู้ประกอบการมือใหม่ ขั้นตอนที่มักทำให้สับสนที่สุดคือการเลือก “ประเภทอาหาร” และ “ใบอนุญาตสถานที่” ที่เหมาะสม การปรึกษาผู้เชี่ยวชาญในขั้นแรกช่วยให้ไม่ต้องเริ่มต้นใหม่ภายหลัง และยังช่วยประเมินงบประมาณที่แท้จริงได้ตั้งแต่ต้น
เอกสารที่ต้องเตรียม
เอกสารที่ต้องเตรียมแบ่งเป็น 3 หมวด คือเอกสารบริษัท เอกสารผลิตภัณฑ์ และเอกสารทางเทคนิคเฉพาะอาหาร ความครบถ้วนของเอกสารตั้งแต่แรกช่วยลดเวลาในการพิจารณาของ อย. ได้มาก ผู้ประกอบการมือใหม่ควรเช็คลิสต์ เหล่านี้ก่อนเริ่มกระบวนการ
1. เอกสารบริษัท
ใช้ยืนยันตัวตนผู้ประกอบการและความถูกต้องของสถานที่ผลิต ได้แก่
- หนังสือรับรองบริษัท (ออกไม่เกิน 6 เดือน)
- ใบทะเบียนพาณิชย์
- ใบอนุญาตประกอบสถานที่ผลิตอาหาร (สบ.5, สบ.6, สบ.7)
- แผนผังโรงงานและกระบวนการผลิต
2. เอกสารผลิตภัณฑ์
เป็นข้อมูลสำคัญที่ใช้ประกอบการพิจารณาสินค้าโดยตรง ได้แก่
- สูตรและส่วนประกอบของผลิตภัณฑ์
- ขั้นตอนการผลิตโดยละเอียด
- ฉลากภาษาไทยที่ครบตามมาตรฐาน อย.
- ภาพถ่ายผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์
- ใบรับรองมาตรฐานวัตถุดิบ
3. เอกสารทางเทคนิค
ใช้ยืนยันความปลอดภัยและคุณภาพของผลิตภัณฑ์ เอกสารประกอบด้วย
- ผลทดสอบความปลอดภัยจากห้องแล็บ
- ผลทดสอบเชลฟ์ไลฟ์ (Shelf Life)
- ข้อมูลโภชนาการ (กรณีอ้างสรรพคุณ)
- ใบรับรองผู้ผลิตจากต่างประเทศ (กรณีนำเข้า)
ค่าใช้จ่ายโดยรวม
ค่าใช้จ่ายในการจด อย. อาหารจะแตกต่างกันตามประเภทของผลิตภัณฑ์ โดยค่าธรรมเนียมราชการเริ่มต้นประมาณ 200–8,000 บาทต่อผลิตภัณฑ์ ทั้งนี้สามารถดูภาพรวมค่าใช้จ่ายโดยประมาณได้จากตารางด้านล่าง
| ประเภทอาหาร | ค่าธรรมเนียม อย. (บาท) | งบรวมโดยประมาณ (บาท) |
|---|---|---|
| อาหารควบคุมเฉพาะ | 3,000-8,000 | 30,000-80,000 |
| อาหารกำหนดคุณภาพ | 1,000-5,000 | 20,000-50,000 |
| อาหารที่ต้องมีฉลาก | 500-2,000 | 10,000-30,000 |
| อาหารทั่วไป | 200-1,000 | 10,000-20,000 |
นอกจากค่าธรรมเนียมในตาราง ยังมีค่าใช้จ่ายอื่นที่ต้องเตรียมไว้ เช่น ค่าทดสอบห้องแล็บ 3,000-15,000 บาทต่อการทดสอบ ค่าออกแบบฉลาก 2,000-10,000 บาท ค่าทดสอบเชลฟ์ไลฟ์ 5,000-20,000 บาท
ดูรายละเอียดค่าใช้จ่ายแยกตามประเภทสินค้าทุกประเภทได้ที่ ค่าใช้จ่าย อย 2026 ต้องเตรียมงบเท่าไหร่? สรุปทุกประเภทสินค้า ที่สรุปทั้งอาหาร เครื่องสำอาง เครื่องมือแพทย์ และยาไว้ในที่เดียว
สรุป
การจด อย. อาหารเป็นขั้นตอนสำคัญก่อนนำสินค้าออกจำหน่าย เพื่อให้ถูกต้องตามกฎหมายและสร้างความน่าเชื่อถือให้กับแบรนด์ โดยกระบวนการครอบคลุมตั้งแต่การประเมินประเภทอาหาร การเตรียมเอกสาร การทดสอบสินค้า ไปจนถึงการยื่นผ่านระบบ E-Submission ของ Thai FDA
เมื่อดำเนินการครบทุกขั้นตอนและเอกสารถูกต้อง จะได้รับเลขสารบบอาหาร สามารถนำสินค้าออกจำหน่ายได้อย่างถูกกฎหมาย
FAQ
Q1: จด อย. อาหารต้องทำเองหรือจ้างผู้เชี่ยวชาญ?
A: ทำได้ทั้งสองแบบ อาหารทั่วไปยื่นเองได้ แต่ถ้าเป็นอาหารควบคุมเฉพาะ แนะนำให้ผู้เชี่ยวชาญช่วย เพื่อลดโอกาสถูกตีกลับ
Q2: ผลิตจากบ้านขายออนไลน์ ต้องจด อย. ไหม?
A: ต้องจด อาหารที่ผลิตเพื่อจำหน่ายต้องมีเลข อย. และสถานที่ผลิตต้องผ่านมาตรฐาน เช่น สบ.5 และ Primary GMP แม้จะขายออนไลน์ก็ตาม
Q3: ทำอาหาร OEM ขายในแบรนด์ตัวเอง ต้องใช้เอกสารโรงงานไหม?
A: ใช้ ถึงแม้คุณไม่ได้ผลิตเอง แม้ไม่ได้ผลิตเอง แต่ต้องใช้เอกสารโรงงาน เช่น ใบอนุญาตสถานที่ผลิตและ GMP เพื่อยื่นขอ อย. ให้ถูกต้อง
Q4: นำเข้าอาหารจากต่างประเทศ ต้องเตรียมเพิ่มอะไรบ้าง?
A: ต้องมีเอกสารนำเข้าและผลแล็บในไทย เช่น ใบอนุญาตนำเข้า ใบรับรองจากผู้ผลิตต่างประเทศ ผลทดสอบความปลอดภัย และฉลากภาษาไทยให้ถูกต้องตาม อย.
Q5: เลข อย. มีอายุไหม ต้องต่ออายุไหม?
A: ไม่มีอายุ เลข อย. ใช้ได้ตลอด หากสูตรและฉลากไม่เปลี่ยน แต่ถ้ามีการเปลี่ยนแปลงต้องแจ้งหรือยื่นแก้ไขใหม่ตามเกณฑ์ อย.
หากคุณต้องการความมั่นใจในการจด อย. ตั้งแต่เริ่มต้น ทีมงาน C&S Rich1 พร้อมให้คำปรึกษาและประเมินเบื้องต้นฟรี เพื่อช่วยวางแผนขั้นตอน งบประมาณ และไทม์ไลน์ที่เหมาะกับผลิตภัณฑ์ของคุณ
สามารถดูบริการเพิ่มเติมได้ที่ บริการรับจด อย.
📲 Tel: 064-560-7779
💬 Line: @cs0645607779
📩 Email: csrich188@gmail.com
📚 Facebook: จด อย บริษัท ซีแอนด์เอสริช1 จำกัด
