เลข สบ. คือ เลขที่ใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร ที่สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) ออกให้กับสถานที่ผลิตอาหารที่ผ่านการตรวจประเมินตามหลักเกณฑ์ที่กฎหมายกำหนด โดยเลขนี้เป็นหลักฐานว่าสถานที่ผลิตได้รับอนุญาตให้ผลิตอาหารอย่างถูกต้อง และเป็นหนึ่งในเงื่อนไขสำคัญก่อนดำเนินการ
บทความนี้จะพาคุณทำความเข้าใจว่า เลข สบ. คืออะไร ทำไมจึงสำคัญก่อนจด อย. อาหาร พร้อมอธิบายประเภทใบอนุญาต ผู้ที่ต้องขอ ขั้นตอนการยื่นขอ ค่าใช้จ่าย และระยะเวลาดำเนินการ
เลข สบ. คืออะไร? ทำไมต้องมีก่อนจด อย. อาหาร?
เลข สบ. คือ เลขที่ปรากฏในใบอนุญาตที่เกี่ยวข้องกับสถานที่ผลิตหรือสถานที่นำเข้าอาหาร ออกโดยสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เป็นเอกสารที่รับรองว่าสถานที่ของคุณผ่านมาตรฐานด้านความสะอาด ความปลอดภัย และกระบวนการผลิตตามที่กฎหมายกำหนด
ใบอนุญาตสถานที่เป็นข้อกำหนดเบื้องต้นในการจด อย. อาหาร เพราะ อย. ตรวจสอบ 2 ส่วนคู่กันเสมอ คือ
- สถานที่ ผ่านมาตรฐานหรือไม่ มีระบบสุขลักษณะที่ดีไหม กระบวนการผลิตปลอดภัยหรือเปล่า
- ผลิตภัณฑ์ ปลอดภัยต่อผู้บริโภคหรือไม่ ส่วนประกอบถูกต้องตามที่แจ้งไหม ฉลากเป็นไปตามมาตรฐาน
ถ้าสถานที่ของคุณไม่มีใบอนุญาต อย. จะไม่พิจารณาออกเลขสารบบอาหารให้ผลิตภัณฑ์ของคุณ ไม่ว่าผลิตภัณฑ์จะปลอดภัยแค่ไหนก็ตาม นั่นคือเหตุผลที่ใบ สบ. ต้องมาก่อนเสมอ
ทำไมโรงงานอาหารต้องมีใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร
ใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหารมีกี่ประเภท?
สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) แบ่งใบอนุญาตด้านอาหารตามลักษณะการดำเนินธุรกิจ ผู้ประกอบการควรเลือกขอให้ตรงกับประเภทกิจการ เพื่อหลีกเลี่ยงการแก้ไขเอกสารหรือยื่นคำขอใหม่ โดยใบอนุญาตที่เกี่ยวข้องกับธุรกิจอาหารที่พบบ่อย มีดังนี้
1. ใบอนุญาตผลิตอาหาร (อ.2)
สำหรับผู้ประกอบการที่ผลิตอาหารเอง ไม่ว่าจะเป็นโรงงานขนาดเล็กหรือขนาดใหญ่ ใบอนุญาตนี้ออกให้แก่สถานที่ผลิตที่ผ่านหลักเกณฑ์และมาตรฐานที่ อย. กำหนด เช่น GMP ตามประเภทของผลิตภัณฑ์อาหาร
ตัวอย่างกิจการที่ต้องขอ
- โรงงานผลิตเครื่องดื่ม น้ำผลไม้ น้ำดื่ม
- โรงงานผลิตขนม ลูกอม ของขบเคี้ยว
- โรงงานผลิตซอส น้ำส้มสายชู และเครื่องปรุงรส
- โรงงานผลิตอาหารแช่แข็งและอาหารพร้อมรับประทาน
2. ใบอนุญาตนำเข้าอาหาร (อ.7)
สำหรับผู้ประกอบการที่นำเข้าอาหารจากต่างประเทศ เพื่อจำหน่ายในประเทศไทย ใบอนุญาตนี้ออกให้แก่สถานที่นำเข้า เช่น คลังสินค้า หรือสถานที่เก็บรักษาอาหารที่ใช้ในการดำเนินธุรกิจ
ตัวอย่างกิจการที่ต้องขอ
- ผู้นำเข้าน้ำผลไม้ และเครื่องดื่มจากต่างประเทศ
- ผู้นำเข้าขนมและของขบเคี้ยว
- ผู้นำเข้าวัตถุดิบอาหารสำหรับโรงงานหรือร้านอาหาร
- ผู้นำเข้าอาหารพร้อมรับประทาน
3. ใบอนุญาตจำหน่ายอาหาร
สำหรับผู้ประกอบการที่จำหน่ายอาหารบางประเภท ซึ่งกฎหมายกำหนดให้ต้องได้รับอนุญาตก่อนจำหน่าย โดยเฉพาะอาหารควบคุมเฉพาะหรืออาหารที่มีข้อกำหนดพิเศษ เช่น ผลิตภัณฑ์สำหรับทารกและเด็กเล็ก การได้รับใบอนุญาตช่วยยืนยันว่าสถานที่จำหน่ายมีระบบจัดเก็บและดูแลผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสมตามหลักเกณฑ์ของ อย.
ตัวอย่างกิจการที่อาจต้องขอ
- ผู้จำหน่ายนมผงสำหรับทารก และอาหารสำหรับเด็กเล็ก
- ผู้จำหน่ายอาหารควบคุมเฉพาะตามที่กฎหมายกำหนด
- ผู้กระจายสินค้าอาหารที่ต้องได้รับใบอนุญาตก่อนจำหน่าย
จุดสำคัญ:
ผู้ประกอบการหลายคนเข้าใจผิดว่า จดทะเบียนพาณิชย์แล้ว สามารถผลิตอาหารได้ทันที แต่จริง ๆ แล้ว ทะเบียนพาณิชย์ กับ ใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร เป็นคนละเอกสาร และใช้คนละวัตถุประสงค์
ใครต้องขอใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร?
ผู้ประกอบการที่ผลิตอาหารเพื่อจำหน่าย อาจต้องขอ ใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร หรือ เลขสถานที่ผลิตอาหาร โดยขึ้นอยู่กับประเภทอาหาร ลักษณะการผลิต และขนาดของกิจการ ซึ่งโดยทั่วไปแบ่งได้เป็น 3 กรณี ดังนี้
กรณีที่ 1 กิจการขนาดเล็ก (ครัวเรือน)
เหมาะสำหรับผู้ประกอบการที่ผลิตอาหารในปริมาณไม่มาก และจำหน่ายภายในประเทศ โดยลักษณะกิจการมักเป็น ได้แก่
- บุคคลทั่วไปที่ผลิตอาหารในบ้าน
- ขายอาหารผ่านช่องทางออนไลน์หรือตลาดนัด
- รายได้ไม่เกินเกณฑ์ที่กำหนด
กิจการกลุ่มนี้อาจใช้ใบอนุญาตประกอบกิจการที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพ (จากเทศบาลหรือ อบต. ในพื้นที่) ร่วมกับมาตรฐาน Primary GMP สำหรับสถานที่ผลิตขนาดเล็ก
กรณีที่ 2 กิจการขนาดกลาง (โรงงานขนาดเล็กถึงกลาง)
เหมาะสำหรับผู้ประกอบการที่ผลิตอาหารในเชิงพาณิชย์ โดยมีโรงงานและเครื่องจักรในการผลิต ซึ่งโดยทั่วไปมีลักษณะ ได้แก่
- โรงงานที่มีพนักงานน้อยกว่า 50 คน
- ใช้เครื่องจักรกำลังต่ำกว่า 50 แรงม้า
- ผลิตอาหารทั่วไป และอาหารกำหนดคุณภาพ
ต้องมีใบอนุญาตประกอบกิจการโรงงาน (รง.4) ตามขนาด ร่วมกับใบอนุญาต อ.2 จาก อย. การวางแผนเรื่องโรงงานต้องคำนึงถึงประเภทของโรงงานด้วย
กรณีที่ 3 กิจการขนาดใหญ่ (โรงงานอุตสาหกรรม)
เหมาะสำหรับโรงงานอุตสาหกรรมที่ผลิตอาหารในปริมาณมาก หรือผลิตอาหารที่อยู่ภายใต้การควบคุมเป็นพิเศษ โดยทั่วไปมีลักษณะ ได้แก่
- โรงงานพนักงานมากกว่า 50 คน
- เครื่องจักรเกิน 50 แรงม้า
- ผลิตอาหารควบคุมเฉพาะ เช่น นม น้ำดื่ม ผลิตภัณฑ์นม
ต้องมีใบอนุญาต รง.4 จำพวกที่ 3 ร่วมกับใบ อ.2 และผ่านมาตรฐาน GMP เต็มรูปแบบตามมาตรฐานสากล
ดูรายละเอียดประเภทโรงงาน (จำพวก 1, 2, 3) เพิ่มเติมที่ โรงงานจำพวก 1 2 3 คืออะไร? ต่างกันยังไง สรุปเข้าใจง่าย เพื่อวางแผนได้ถูกต้องตั้งแต่ต้น
ขั้นตอนการขอใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหาร
การขอใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหารต้องเริ่มจากการเตรียมสถานที่ให้เป็นไปตามมาตรฐานที่ อย. กำหนด เพราะเป็นเงื่อนไขสำคัญในการพิจารณาอนุญาต จากนั้นจึงดำเนินการตามขั้นตอนต่าง ๆ จนได้รับใบอนุญาต โดยมี 5 ขั้นตอน ดังนี้
ขั้นที่ 1: เตรียมสถานที่ผลิตให้ตรงมาตรฐาน
ก่อนยื่นขอใบอนุญาต ผู้ประกอบการต้องเตรียมสถานที่ผลิตให้เป็นไปตามมาตรฐานที่ อย. กำหนด โดยโรงงานขนาดเล็กใช้หลักเกณฑ์ Primary GMP ส่วนโรงงานขนาดใหญ่ต้องปฏิบัติตามมาตรฐาน GMP ซึ่งครอบคลุมองค์ประกอบสำคัญ ดังนี้
- ผังโรงงานที่แยกส่วนผลิตชัดเจน
- ระบบสุขาภิบาลและน้ำใช้สะอาด
- ระบบกำจัดของเสียที่เหมาะสม
- พื้นและผนังที่ทำความสะอาดง่าย
- พื้นที่จัดเก็บวัตถุดิบและผลิตภัณฑ์สำเร็จรูปแยกออกจากกัน
ขั้นที่ 2: เตรียมเอกสารบริษัทและสถานที่
เมื่อสถานที่ผลิตพร้อมแล้ว ให้จัดเตรียมเอกสารที่ใช้ประกอบการยื่นคำขอ เช่น
- หนังสือรับรองนิติบุคคล (กรณีเป็นบริษัท)
- สำเนาทะเบียนพาณิชย์ (ถ้ามี)
- เอกสารสิทธิ์หรือสัญญาเช่าสถานที่
- แผนผังสถานที่ผลิตและแผนผังกระบวนการผลิต
- หนังสือมอบอำนาจ (กรณีมอบหมายให้ผู้อื่นดำเนินการ)
ขั้นที่ 3: ยื่นคำขอผ่านระบบ E-submission
ยื่นคำขอพร้อมเอกสารผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ของ อย. จากนั้นเจ้าหน้าที่จะตรวจสอบความครบถ้วนของเอกสาร และหากข้อมูลถูกต้อง จะเข้าสู่ขั้นตอนการพิจารณา และตรวจสถานที่
ขั้นที่ 4: เจ้าหน้าที่ตรวจสถานที่
เจ้าหน้าที่จะตรวจสอบสถานที่ผลิตให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด ทั้งด้านโครงสร้าง สุขลักษณะ และกระบวนการผลิต หากพบข้อบกพร่อง ผู้ประกอบการต้องปรับปรุงให้เป็นไปตามข้อกำหนดก่อน จึงจะได้รับการอนุมัติ
ขั้นที่ 5: รับใบอนุญาตและเลข สบ.
เมื่อผ่านการพิจารณา ผู้ประกอบการจะได้รับ ใบอนุญาตผลิตอาหาร (อ.2) หรือ เลขสถานที่ผลิตอาหาร ตามประเภทของกิจการ ซึ่งสามารถนำไปใช้ดำเนินการขอเลขสารบบอาหาร (เลข อย.) สำหรับผลิตภัณฑ์แต่ละรายการต่อไป
Tips:
การเตรียมสถานที่ให้ผ่านมาตรฐานตั้งแต่ครั้งแรกประหยัดเวลา และค่าใช้จ่ายได้อย่างมาก เพราะถ้าไม่ผ่านการตรวจ ต้องปรับปรุงและให้เจ้าหน้าที่ตรวจซ้ำ ซึ่งใช้เวลาเพิ่มอีก 1-3 เดือน และอาจมีค่าธรรมเนียมการตรวจซ้ำ
ค่าใช้จ่ายและระยะเวลา
ก่อนเริ่มดำเนินการ ผู้ประกอบการควรวางแผนทั้งงบประมาณและระยะเวลา เนื่องจากนอกจากค่าธรรมเนียมของภาครัฐแล้ว ยังอาจมีค่าใช้จ่ายในการปรับปรุงสถานที่ และค่าใช้จ่ายอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง โดยสามารถแบ่งค่าใช้จ่ายหลักได้ดังนี้
ค่าธรรมเนียมราชการ
ค่าธรรมเนียมราชการ เป็นค่าใช้จ่ายที่ผู้ประกอบการต้องชำระให้กับหน่วยงานภาครัฐ ในการยื่นคำขอ และรับใบอนุญาต โดยอัตราค่าธรรมเนียมจะแตกต่างกันตามประเภทของใบอนุญาตและลักษณะของกิจการ ดังนี้
- ใบอนุญาตผลิตอาหาร (อ.2): 3,000-10,000 บาท ขึ้นกับขนาดและประเภทของกิจการ
- ใบอนุญาตนำเข้าอาหาร: 20,000 บาท ชำระตามอัตราที่กฎหมายกำหนด
- ค่าธรรมเนียมต่ออายุใบอนุญาต: 5,000-10,500 บาท (กรณีที่ใบอนุญาตนั้นมีการกำหนดให้ต้องต่ออายุ)
ค่าปรับปรุงสถานที่
นอกจากค่าธรรมเนียมราชการแล้ว ผู้ประกอบการอาจต้องเตรียมงบประมาณ สำหรับการปรับปรุงสถานที่ผลิตให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์ของ อย. ค่าใช้จ่ายจะแตกต่างกันตามสภาพเดิมของสถานที่ และขอบเขตการปรับปรุง เช่น
- ปรับพื้นและผนัง: 50,000-200,000 บาท
- ระบบสุขาภิบาล: 30,000-100,000 บาท
- ระบบระบายอากาศ: 20,000-50,000 บาท
- พื้นที่จัดเก็บวัตถุดิบ: 20,000-100,000 บาท
ค่าบริการที่ปรึกษา (ถ้ามี)
หากผู้ประกอบการไม่มีประสบการณ์ หรือไม่ต้องการดำเนินการเอง สามารถใช้บริการที่ปรึกษา เพื่อช่วยวางแผน จัดเตรียมเอกสาร และประสานงานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยค่าบริการโดยทั่วไปอยู่ที่ 15,000-50,000 บาท ขึ้นอยู่กับขอบเขตงาน และความซับซ้อนของกิจการ
ระยะเวลาดำเนินการ
ระยะเวลาการขอใบอนุญาตขึ้นอยู่กับความพร้อมของสถานที่ ความครบถ้วนของเอกสาร และระยะเวลาการพิจารณาของหน่วยงาน โดยทั่วไปสามารถแบ่งตามลักษณะของกิจการได้ ดังนี้
- กิจการขนาดเล็ก: 2-3 เดือน
- กิจการขนาดกลาง: 3-6 เดือน
- กิจการขนาดใหญ่: 6-12 เดือน
สรุป
เลข สบ. คือเลขใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหารที่ออกโดย อย. ใช้ยืนยันว่าสถานที่ผลิตผ่านมาตรฐานด้านความสะอาดและความปลอดภัย ซึ่งเป็นเงื่อนไขสำคัญก่อนขอเลข อย. ของผลิตภัณฑ์
ผู้ประกอบการต้องขอใบอนุญาตให้ตรงประเภท เช่น อ.2 สำหรับผลิต อ.7 สำหรับนำเข้า โดยเริ่มจากการเตรียมสถานที่ให้ได้มาตรฐาน GMP หรือ Primary GMP กระบวนการขอประกอบด้วยการเตรียมสถานที่ เอกสาร ยื่นคำขอ ตรวจสถานที่ และรับใบอนุญาต ใช้เวลาประมาณ 2–12 เดือนตามขนาดกิจการ
ดังนั้น การเข้าใจเรื่องเลข สบ. จะช่วยให้วางแผนขอ อย. ได้ถูกต้อง ลดความล่าช้า และเพิ่มโอกาสผ่านตั้งแต่ครั้งแรก
FAQ
Q1: ผลิตอาหารในบ้านขายออนไลน์ จำเป็นต้องขอใบอนุญาตสถานที่ไหม?
A: จำเป็น ถ้าทำเชิงพาณิชย์มีรายได้ ต้องมีใบอนุญาตประกอบกิจการที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพจากเทศบาลในพื้นที่ และต้องผ่านมาตรฐาน Primary GMP สถานที่ผลิตควรแยกจากที่อยู่อาศัย และมีระบบสุขลักษณะที่เหมาะสม
Q2: ถ้าเช่าโรงงาน OEM ผลิตให้ ต้องขอใบอนุญาตสถานที่เองไหม?
A: ไม่ต้อง เพราะใช้ใบอนุญาตของโรงงาน OEM แต่คุณยังคงต้องขอใบอนุญาตนำเข้าหรือจำหน่าย หากเป็นผู้กระจายสินค้าเอง และต้องตรวจสอบให้แน่ใจว่าโรงงาน OEM มีใบอนุญาตที่ถูกต้องครบถ้วน
Q3: เลข สบ. กับเลขสารบบอาหารบนฉลาก ใช่ตัวเดียวกันไหม?
A: ไม่ใช่ เลข สบ. เป็นเลขในใบอนุญาตสถานที่ ส่วนเลขสารบบอาหารคือเลข 13 หลักที่ปรากฏบนฉลากผลิตภัณฑ์ ทั้ง 2 อย่างต่างกันแต่ทำงานเชื่อมโยงกัน เลขสารบบอาหารจะอ้างอิงเลข สบ. ของสถานที่ผลิต
Q4: ใบอนุญาตสถานที่ผลิตอาหารใช้เวลานานแค่ไหน?
A: เวลาโดยประมาณ 2-3 เดือน สำหรับกิจการขนาดเล็ก ขนาดกลาง 3-6 เดือน ขนาดใหญ่ 6-12 เดือน รวมระยะเวลาเตรียมสถานที่ก่อนยื่นขอ ผู้ประกอบการที่วางแผนล่วงหน้าจะประหยัดเวลาได้มาก
Q5: ถ้าย้ายโรงงานต้องขอใบใหม่ไหม?
A: ต้องขอใบใหม่ เพราะใบอนุญาตผูกกับสถานที่ตามที่อยู่ที่ระบุไว้ การย้ายต้องแจ้ง อย. และเริ่มขั้นตอนการประเมินสถานที่ใหม่ทั้งหมด ใบอนุญาตเดิมจะไม่สามารถใช้ได้กับสถานที่ใหม่
ถ้าคุณกำลังเริ่มต้นกิจการอาหารและต้องการคำแนะนำเรื่องใบอนุญาตสถานที่ ทีมงาน C&S Rich1 มีประสบการณ์ดูแลเคสจด อย. อาหารและขอใบอนุญาตสถานที่มากว่า 7 ปี และดูแลเคสมากกว่า 500 รายการ พร้อมประเมินสถานที่ และเตรียมเอกสารให้ครบตั้งแต่ต้น
สามารถดูรายละเอียดบริการได้ที่ บริการรับจด อย. หรือ บริการขอใบอนุญาตโรงงาน รง.4 สำหรับกิจการขนาดใหญ่
📲 Tel: 064-560-7779
💬 Line: @cs0645607779
📩 Email: csrich188@gmail.com
📚 Facebook: จด อย บริษัท ซีแอนด์เอสริช1 จำกัด
